Phát triển đô thị mở, đa cực – đa trung tâm sau sáp nhập hành chính

Sau khi nhiều địa phương triển khai mô hình chính quyền hai cấp và điều chỉnh địa giới hành chính, tư duy phát triển đô thị đang có sự thay đổi rõ rệt. Thay vì tiếp tục theo mô hình đô thị nén tập trung vào một lõi trung tâm, các chuyên gia quy hoạch cho rằng cần chuyển sang hướng đô thị mở, đa cực – đa trung tâm, phù hợp với không gian hành chính mới và yêu cầu liên kết vùng ngày càng mạnh mẽ.

Bài học từ những đô thị “kỳ vọng lớn”

Một ví dụ điển hình thường được nhắc đến là Khu đô thị Hòa Lạc. Cách đây hơn 20 năm, Hòa Lạc được quy hoạch trở thành đô thị khoa học – công nghệ hiện đại, đóng vai trò cực tăng trưởng mới cho Thủ đô. Tuy nhiên, dù quy hoạch được đánh giá là đúng hướng, việc triển khai thiếu đồng bộ về cơ chế quản trị và nguồn lực đầu tư khiến khu vực này chưa đạt được kỳ vọng ban đầu.

Bài học rút ra là: quy hoạch tốt cần đi kèm quản trị linh hoạt và nguồn lực thực thi tương xứng. Đây cũng là lý do mô hình đô thị đa cực đang được đặt lại như một hướng đi thực tế hơn trong bối cảnh hiện nay.

Giảm áp lực cho khu vực lõi trung tâm

Tại Hà Nội và TP.HCM, tình trạng quá tải hạ tầng, ô nhiễm môi trường và áp lực dân số ở khu vực nội đô đã kéo dài nhiều năm. Việc phát triển các cực đô thị mới không chỉ nhằm giãn dân, mà còn để phân bổ lại chức năng kinh tế – xã hội.

Các đô thị vệ tinh, cụm đô thị mới hay các hành lang phát triển được định hình để chia sẻ vai trò với trung tâm truyền thống. Sau ngày 1/7/2025, khi mô hình chính quyền hai cấp được vận hành, hệ thống quy hoạch phân khu và chi tiết được thống nhất, tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy các cực phát triển này trong giai đoạn 2026–2027.

Nhìn lại khái niệm “trung tâm đô thị”

Theo nhiều chuyên gia, khái niệm “trung tâm đô thị” không còn bó hẹp trong phạm vi một quận hay một khu vực lõi. Khi có xã rộng hàng chục km² và phường chỉ vài km², trung tâm phát triển cần được tổ chức linh hoạt hơn, bảo đảm khả năng phục vụ và kết nối vùng.

Trong điều chỉnh quy hoạch gần đây, Hà Nội đã chuyển từ tư duy “đô thị vệ tinh lõi” sang mô hình trục – cụm – cực tích hợp, với các hướng phát triển Bắc, Tây và Nam. Điều này cho thấy đô thị vệ tinh không tồn tại độc lập, mà là một phần trong mạng lưới đô thị thống nhất.

Tổ chức không gian gắn với cấu trúc vùng

Tại TP.HCM, việc mở rộng không gian hành chính sau sáp nhập giúp thành phố tái định vị vai trò trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Mô hình “một trung tâm – ba vùng – một đặc khu” cùng bốn hành lang phát triển đang được nghiên cứu, trong đó mỗi cực đô thị đảm nhiệm chức năng riêng như tài chính, công nghệ cao, logistics hay du lịch.

Hạ tầng kết nối đóng vai trò quyết định trong mô hình này, đặc biệt là các tuyến vành đai, đường sắt đô thị và trục kết nối sân bay Long Thành. Khi giao thông liên kết tốt, các cực đô thị mới có thể hoạt động hiệu quả mà không phụ thuộc hoàn toàn vào trung tâm cũ.

Đô thị mở – tư duy quy hoạch linh hoạt

Đại diện cơ quan chuyên môn cho rằng, đô thị ngày nay không chỉ là một đơn vị hành chính cố định, mà là ý tưởng tổ chức không gian phát triển. Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn (sửa đổi) cũng không giới hạn ý tưởng sáng tạo, cho phép địa phương linh hoạt đề xuất cấu trúc đô thị phù hợp với tiềm năng liên kết vùng.

Điều này mở ra khả năng hình thành mạng lưới đô thị đa dạng, bền vững và thích ứng tốt hơn với thực tế phát triển.

Kết luận

Phát triển đô thị mở, đa cực – đa trung tâm không chỉ là xu hướng, mà là yêu cầu tất yếu sau sáp nhập hành chính và thay đổi mô hình quản trị. Khi không gian phát triển được tổ chức theo cấu trúc vùng, gắn với hạ tầng kết nối và phân bổ chức năng hợp lý, đô thị sẽ giảm tải cho lõi trung tâm, đồng thời tạo ra động lực tăng trưởng mới bền vững hơn.