Kiểm soát có mục tiêu trong Giấy phép xây dựng: Vai trò không thể thay thế

Trong nhiều cuộc tranh luận gần đây, Giấy phép xây dựng (GPXD) thường bị nhìn nhận như một thủ tục hành chính đơn thuần, thậm chí có ý kiến cho rằng nên bãi bỏ để “giảm giấy phép con”. Tuy nhiên, thực tiễn quản lý xây dựng cho thấy, vai trò của GPXD rộng và sâu hơn rất nhiều so với khuôn khổ của một tờ giấy A4. Đây không chỉ là công cụ quản lý trật tự xây dựng, mà còn là căn cứ pháp lý quan trọng để xác định trách nhiệm khi xảy ra sự cố trong các quan hệ dân sự, kinh tế và xã hội.

Một minh chứng điển hình là sự cố sập, hư hỏng hàng loạt biệt thự tại Dự án Khu dịch vụ và nhà nghỉ Xuân Thành (Hà Tĩnh) sau cơn bão số 10 (Bualoi) cuối tháng 9/2025.

Khi sự cố không còn là “bất khả kháng”

Sau hơn ba tháng kể từ thời điểm xảy ra sự cố, ngày 27/01/2026, Sở Xây dựng Hà Tĩnh đã công bố kết quả giám định, đánh giá nguyên nhân. Kết luận cho thấy, yếu tố thời tiết tuy bất lợi nhưng vẫn nằm trong giới hạn tính toán theo các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành. Nói cách khác, đây không phải là sự kiện bất khả kháng.

Nguyên nhân trực tiếp và chủ yếu được xác định đến từ việc xây dựng sai nội dung Giấy phép xây dựng. Cụ thể, dự án được cấp GPXD cho hạng mục 428 m kè biển và phần này đã được thi công đúng phép, bảo đảm ổn định, không xảy ra sập đổ. Tuy nhiên, tại khu vực 850 m kè biển còn lại – nơi chưa được thi công theo GPXD đã cấp, chủ đầu tư lại tự ý xây dựng kè biển không phép, với thiết kế không đáp ứng yêu cầu chịu lực và không tuân thủ hồ sơ thiết kế bản vẽ thi công đã được phê duyệt.

Chính khu vực vi phạm này đã trở thành điểm yếu dẫn đến sự cố dây chuyền, gây sập đổ và hư hỏng nghiêm trọng các công trình phía sau.

Giấy phép xây dựng – căn cứ xác định trách nhiệm pháp lý

Từ các căn cứ kỹ thuật và pháp lý, Sở Xây dựng Hà Tĩnh khẳng định chủ đầu tư phải chịu hoàn toàn trách nhiệm trong việc khắc phục hậu quả. Đồng thời, các đơn vị tư vấn thiết kế, thẩm tra, thi công và giám sát cũng phải chịu trách nhiệm liên đới do để xảy ra vi phạm trong quá trình triển khai dự án.

Quan trọng hơn, GPXD đã trở thành mốc pháp lý rõ ràng để phân định đúng – sai, hợp pháp – trái phép, qua đó tránh việc đổ lỗi cho thiên tai hay các yếu tố khách quan. Nếu không có GPXD và hồ sơ cấp phép cụ thể, việc xác định trách nhiệm sẽ rơi vào vòng tranh cãi kéo dài, gây thiệt hại lớn cho các bên liên quan và xã hội.

Kiểm soát có mục tiêu, không phải “xin – cho”

Từ sự việc này, có thể thấy GPXD không mang bản chất “xin – cho” nếu được thiết kế và thực thi đúng. Ngược lại, đây là công cụ kiểm soát có mục tiêu, nhằm bảo đảm công trình tuân thủ quy hoạch, tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn kết cấu, môi trường và cảnh quan.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, biến đổi khí hậu và thiên tai ngày càng cực đoan, việc kiểm soát xây dựng thông qua GPXD càng có ý nghĩa then chốt. Nó không chỉ bảo vệ lợi ích công cộng, mà còn bảo vệ chính chủ đầu tư khỏi những rủi ro pháp lý và tài chính về sau.

Bài học từ tranh luận “bỏ hay không bỏ” Giấy phép xây dựng

Cuộc tranh luận về việc có nên bãi bỏ GPXD từng diễn ra khá gay gắt. Tuy nhiên, thực tiễn đã cho thấy vấn đề không nằm ở việc “có hay không” GPXD, mà nằm ở chất lượng quản lý và thực thi.

GPXD, nếu được áp dụng đúng tinh thần pháp luật, không chỉ là công cụ quản lý trật tự xây dựng, mà còn là cơ chế phân bổ trách nhiệm rõ ràng, giúp Nhà nước, doanh nghiệp và người dân có chung một “chuẩn mực pháp lý” khi xảy ra sự cố.

Kết luận

Giấy phép xây dựng không đơn thuần là thủ tục hành chính. Đó là công cụ pháp lý then chốt trong quản lý xây dựng hiện đại, giúp kiểm soát rủi ro, bảo đảm an toàn công trình và là căn cứ xác định trách nhiệm khi phát sinh tranh chấp. Sự cố tại Dự án Xuân Thành là lời nhắc nhở rõ ràng rằng, kiểm soát có mục tiêu trong GPXD không chỉ cần thiết, mà là không thể thay thế trong quản lý Nhà nước về xây dựng.